Меню
16+

Сетевой центр «Хебда-онлайн»

Если Вы заметили ошибку в тексте, выделите необходимый фрагмент и нажмите Ctrl Enter. Заранее благодарны!

Басрияб ХIотода - зодикь музей

Автор: П.Магомедова
Гл.редактор

ГIасрабаз цIунараб наслабазухъе

Гьидерил расалъуда бакъуде гьумерги буссун буго ХIотода росу- магIарулазул тарихалда жаниб жиндица лъалкI тарав гьидерил Хочбарил ВатIан. Нилъер районалда гIемерал руго гьединал некIсиял росаби. Гьезул басриял къватIахъан хьвадулаго рагьараб зодикь музеялде ккараб хIал лъугьуна. Гьел некIсиял архитектуриял памятниказул биценазе байбихьи лъолеб буго ХIотода росулъан.

Жакъасеб къоялде тарихалъул нугIзаллъун ХIотода цIунун буго анкьго регионалияб кIваралъулги, лъабго федералиябги тарихиябгун маданияб памятник.

Гьезда гъорлъе уна XVII гIасруялъул -ДубухIил ГIумарил рукъ, ГIабду Хуршиловасул рагъулаб си, гьидерил цевехъан ГIайла ГIащикъил рукъ, Мансуровазул мина, XVIII гIасруялъул ракьулъан гIурухъе нухгун Хочбарил мина, имам Шамилил наиб Мугурил ГьитIинасул минагун си, XVI- XVII гIасрабазул Чундаевазул мина, гьоркьохъел гIасрабазул некIсияб росдал хутIелал ва кIиго хабзал.

Росулъе щвейдал, тIоцебего, гIатIилъуда дандчIвала Мансуровазул мина. ЛъабтIалаяб минаялъул рорхатал къадазулъ бихьулеб буго ганчIил батIияб сокIкIин. Жибго мина цIакъ басралъун буго, тIаса квер босун теялъ. Амма щулаго гьабураб чIухIараб минаялъул мокърукь бакIазда ругел гIараб ва гIажам мацIаз гьарурал хъвай-хъвагIаял цIунун руго ва лъикI цIализе рихьулелги руго. Цодагьаб кверги тIад бахъун ирсилаз къачIани, цIакъ берцинаб архитектураялъул мина буго гьеб.

Мажгиталдаса эхеде унаго къваридал къватIахъан ДубухIил ГIумарил рукъалде цере ккола. КвегIиса унаго батулеб, гургин гьабун бараб къед буго сиялъул. Къадалъ руго гIараб мацIалда накъищал гьарурал ганчIал. 1925 соналъ бахъараб Е.Е.Лансерел сураталда гьеб мина цогидазде данде ккун борхатго бараб бакI букIин бихьулеб буго. Гьелъул гьайбатаб сипат магIаруллъиялъул архитектураялъул тайпа загьир гьабулеблъун буго. Жакъасеб къоялде ирсилаз мухIканго къачIазе байбихьун буго гьеб.

Росулъе сверидал тIоцебе бер речIчIула цо чанго гIасруялъ цебе кинигин эркенлъиялъул хъаравуллъуда эхетун бугеб Мугурил ГьитIинасул рагъулаб сиялда. Имам Шамилил цIар рагIарав наиб Мугуриласул минагун цадахъ бугеб си рехсолеб буго тарихиял хIужжабаздаги архитектор ва художник Г.Я. Мовчанил «Басрияб магIарул мина» тIехьалдаги. Гьеб тIехьалда бахъун буго щутIалаяб минаялъул план, баян кьолеб буго архитектурияб гIуцIиялъе. Минаялъул бокIнилъ эхетун буго 8 м. борхалъиялъул си. Жанисан кIи-кIи метраялдасан гьеб бикьун буго тIалаязде. ТIоцебе букIун буго 4 тIала, амма жакъасеб къоялде тIасиябги биххун, хутIун буго 3 тIала. Бищун гъоркьа бугеб, батIа тIураб рукъ, къваригIараб жо жаниб буссинабизе хIалтIизабулеб букIараб, цIунизе рес букIун буго сиялъусан ва минаялъул жанисел рукъзабахъан. Минаялъул буго кIиго жанир лъугьин(нуцIа): бакъбаккул ва северияб рахъалъан. Бакъбаккул рахъалда бугеб гьитIинаб (1.2 м.) нуцIихъан рагъиялде кколел руго. Северияб, кIудияб (2м.) нуцIихъан кIудияб рокъоре лъугьине рес буго.

Гьеб минаялда сордо банин имам Шамилицайин биценги буго. ГIахьвахъа ЧIараде унеб мехалъ ЦIегоб ракьулъ бугеб мажгиталда жамагIат какги бан, имам хадурчагIигун сордо базе щун вуго ХIотоде Мугуриласухъе.

Гьединго, росулъ бицен буго росурагIалда «Гванда» абулеб бакIалда Буртунаялде гъазаватгун вахъарав наибасул чоца наку гIодоб чIванин. Наибги гьесул мюридалги тIоритIизе цадахъ рахъарал росуцоязде аманат гьабун тола Мугурилас гьеб бакIалда жиндие зани чIваян, чIаго вуссунарин гьеб сапаралдасайин. Унголъунги, шагьидлъун хун вуго Мугуриласул ГьитIинав гьеб рагъда, амма жаназа росулъе бачIун буго (доб заманалда шагьидзаби хвараб бакIалдаго рукъулел рукIун руго). Гьесул цIар тIад хъвараб заниги эхетун буго росдал рагIалда.

Имамасда цадахъ гъеж цун вагъарав

ГъалбацI мун вукIанин ракIги къвакIарав.

Ругъналъан би чвахун черх загIиплъидал

Буртунай щулалъухъ шагьидлъана мун…

Цоги хIотодисезул архитертурияб ирсалде гъорлъе унеб памятник буго Чундаевазул рукъ.

ГIемер кIудияб гьечIеб (10,60 х 8 м) рукъ аскIор ругел гIисинал минабазде дандеккун цIакъ кIудияб бакIлъун бихьулеб буго. Доб заманалда бечедав чи вукIун вуго гьелъул хважаин. ГIеблъухъ 60 см, борхалъухъе 1.3 м бугел кIамуриялъул формаялда гьабураб микьго гордо буго росдадего тIаде ралагьун. Минаялъул гьумер гуребги, цIакъ мухIканго гьарун руго жанисел рукъзалги. КIиго цоцада хъвачIел ва цоцахъе нух гьечIел рукъзал руго кIиабилеб ва лъабабилеб тIалаялда. КвегIиса буго гьенире жанире лъугьине бакI. Лъабабилеб тIалаялдасан рагьараб рагъиялде кколел руго. Гьоркьияб тIалаялда бокь ва рагIи-хер цIунулеб бакI буго.

Жанисел халатккарал рукъзабахъ руго чIахIиял хIубал, жидеда тIад балагьарал хIайранлъизарулел накъищал рикIарал. Гьидерил руччабазул гIоркьазда ралел кIилкIазда такрарлъун рихьана гьел накъищал. ЦIунун хутIун руго гьенир къадалъ ругел шкафал, некIсиял нуцIби, къадалъ рукIарал пучдул. Амма жибго минаялъе цIакъ хIажат буго ремонтги, мухIканаб бербалагьи гьабулев чиги.

ГIабду Хуршиловасул рагъулаб си, гьидерил цевехъан ГIайла ГIащикъил рукъ ва бахIарчияв Хочбарил мина биххун чIунталаби гурони хутIун гьечIо.

Басрияб росдал къватIахъан унаго, къадазулъ дандчIвалел руго ганчIазда тIад гьарурал батIи-батIиял некIсиял накъищал. Гьезул магIна бичIчIулеб гьечIо, амма гIелмияб цIех-рехалъул чагIазе къимат тIокIаб хазина буго гьезулъ. Росу лъабцIул цIияб бакIалде бахъун букIиналъ гIемерисел накъищал нахъе хутIун гьечIо.

Гьел архитектуриял памятниказда тIад тарал гIасрабазул лъалкIал хадусел гIелазе борцун хIал кIолареб бечелъи буго.

Добавить комментарий

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные и авторизованные пользователи. Комментарий появится после проверки администратором сайта.

4